młynów. Jak wspomniano, to właśnie rzeka Płonia, która w swoim górnym biegu ma charakter rwącego potoku górskiego (bystry nurt, wysokie i strome brzegi), stworzyła idealne warunki do rozwoju hydrotechniki. W szczytowym okresie w samym mieście i najbliższym sąsiedztwie działało kilkanaście obiektów napędzanych kołami wodnymi.
Oto szczegółowy opis najważniejszych młynów Barlinka (dawnego Berlinchen), które zapisały się w historii regionu:
1. Młyn Papiernia (Papiermühle) – Perła regionu
To bez wątpienia najsłynniejszy i najważniejszy z barlineckich młynów, położony na północnych obrzeżach miasta.
Historia i funkcja: Założony w 1733 roku, był początkowo manufakturą produkującą wysokiej jakości papier czerpany. W 1869 roku rodzina Duras przekształciła go w klasyczny młyn zbożowy, montując nowoczesne jak na ówczesne czasy turbiny wodne.
Architektura: Unikatowy, ryglowy budynek (konstrukcja szachulcowa, tzw. „mur pruski”) z malowniczym podwórzem. Obiekt jako jeden z nielicznych przetrwał nienaruszony II wojnę światową i młócił zboże aż do 1972 roku!
Stan obecny: Uratowany przed ruiną przez szczecińskich architektów. Dziś to unikatowy zabytek techniki, siedziba Stowarzyszenia na Rzecz Ochrony Dziedzictwa „Młyn-Papiernia”. Działa jako żywe muzeum, ośrodek edukacyjny i miejsce warsztatów rzemieślniczych (m.in. czerpania papieru).
2. Młyn Foluszniczy i Kruszalnia Kory (Lohstampfmühle)
Zlokalizowany w Dolinie Płoni, był kluczowym elementem potęgi barlineckiego garbarstwa.
Funkcja: Koło wodne tego młyna nie obracało żaren obracających ziarno na mąkę. Napędzało ono potężne drewniane stępy (młoty), które uderzały w wysuszoną korę dębową, krusząc ją na pył. Taka kora była kluczowym źródłem garbników używanych przez miejscowych rzemieślników do wyprawiania skór.
Ewolucja: W połowie XIX wieku to właśnie ten obiekt i jego system wodny odkupił Edward Schwartz, dając początek słynnej w Europie Fabryce Pługów.
3. Młyn Górny (Obermühle)
Jeden z najstarszych udokumentowanych młynów w mieście, zlokalizowany w górnym biegu rzeki, bliżej wypływu Płoni z Jeziora Barlineckiego.
Funkcja: Przez stulecia typowy młyn zbożowy, zaopatrujący mieszkańców miasta w mąkę i kaszę. Ze względu na swoje strategiczne położenie blisko murów miejskich, był wielokrotnie modernizowany. W XIX wieku włączony w miejski system gospodarki wodnej.
4. Młyn Trzepalni i Przemysłu Sukienniczego (Walkmühle)
Sukiennictwo i tkactwo były obok garbarstwa głównymi gałęziami rzemiosła w dawnym Barlinku.
Funkcja: Młyn ten służył jako tzw. folusz. Siła wody była wykorzystywana do napędzania mechanicznych młotów, które ubijały, gniotły i płukały wełniane tkaniny w specjalnych roztworach, powodując ich spilśnianie (filcowanie). Dzięki temu barlineckie sukno stawało się grube, gęste i nieprzepuszczalne dla wody.
5. Młyn Kaszowy (Grützmühle)
Niewielki, wyspecjalizowany młyn wodny, który zajmował się wyłącznie obróbką zbóż na kasze (głównie jęczmienną i jaglaną) oraz produkcją śruty dla zwierząt. Stanowił zaplecze żywieniowe dla lokalnych rolników i hodowców.
Architektura i mechanizmy barlineckich młynów
Większość barlineckich młynów dzieliła wspólne cechy architektoniczne i techniczne:
Konstrukcja ryglowa: Budynki wznoszono w systemie szachulcowym (drewniany szkielet wypełniany gliną, trzciną lub cegłą), co było tańsze i elastyczniejsze przy drganiach generowanych przez maszyny.
Koła podsiębierne i nasiębierne: W zależności od ukształtowania koryta Płoni, stosowano koła, na które woda spadała z góry (nasiębierne – wydajniejsze, wymagające spiętrzenia) lub takie, gdzie nurt rzeki pchał łopatki od dołu (podsiębierne).
Systemy stawów upustowych: Przy młynach tworzono małe stawy retencyjne (tzw. stawy młyńskie) oraz systemy zastaw i jazów, które pozwalały regulować poziom wody i kontrolować pracę kół niezależnie od kaprysów pogody.
Dzisiejszy ślad w przestrzeni miejskiej
Choć większość fizycznych budynków młyńskich (poza Młynem Papiernia) uległa zniszczeniu lub została przebudowana na przestrzeni XX wieku, pamięć o nich w Barlinku jest wciąż żywa. Układ urbanistyczny miasta, dawne kanały ulgi, groble oraz urokliwa Dolina Płoni (często nazywana przez mieszkańców doliną młynów) to bezpośrednia pamiątka po czasach, gdy Barlinek napędzany był siłą czystej wody.
Komentarze
Prześlij komentarz